و تحقيق آن است كه تا زمان حضرت عثمان - رضي الله عنه - اختلاف مسائل فقهيه واقع نمي شد و در محل اختلاف به خليفه رجوع مي كردند و خليفه بعد مشاوره امري اختيار مي كرد و همان امر مجمع عليه مي شد و بعد وجود فتنه هر عالمي به رأس خود فتوا مي داد و در اين زمانه اختلاف واقع شد و آنچه شهرستاني در كتاب ملل و نحل گفته كه به مجرد وفات آنحضرت صلي الله عليه وسلم اختلاف پديد آمد خطاست، اختلاف آن نيست كه در اثناي مشاورت اقوال متغايره گويند و به آخر امري منقح شود و بر همان امر اجماع كنند اختلاف آنست كه هر دو قول مستقر پيدا شود هر يكي به جانب خود كشد و به دم وضع مخالف خواهد بالجمله همين هفت نوع تغير در بهترين امت كه علماء و عباد و قراء اند پيدا شد و مفسدهء عظيمه كه بر آن مترتب گشت آنست كه طبقات متأخر اين تغير را بهيئتها وصفتها سنت خيال كردند از اين جهت كه اصل او مأخوذ از سنت بود و لائمه قائم نمودند بر تارك آن يا مقصر در آن اخرج الدارمي عن ابراهيم عن علقمة عن عبدالله قال كيف انتم اذا لبستم فتنة يهرم فيها الكبير ويربو فيها الصغير اذا تُرك منها شيئٌ قيل تركت السنة قالوا ومتي ذلك؟ قال اذا ذهبت علماؤكم وكثرت جهلاءكم وكثرت قراؤكم وقلّت فقهاؤكم وكثرت امراؤكم وقلّت امناءكم والتُمست الدنيا بعمل الآخرة وتُفقه لغير الدين (1) .