و شايسته است بداني كه ابليس كارش تلبيس است: به شبه افتادن و ديگران را هم در اشتباه انداختن. نخستين بار آنجا كه صريحًا امر شد كه به آدم سجده نمايد، شروع كرد به ترجيح نهادن اصل خويش بر آدم و گفت: {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [1] «مرا از آتش آفريده اي و آدم را از گل» و بر خداوندِ صاحب اختيار دانا اعتراض نمود كه {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ} [2] «از چه رو اين را بر من كرامت بخشيده اي» . يعني اين امر از روي حكمت نبوده! آن گاه دعوي بزرگي و تكبر كرد كه: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ} [3] «من از او بهترم» . و از سجود امتناع ورزيد و بدين گونه نفس خويش را كه مي خواست عزيز و بزرگ بدارد خوار و بي مقدار گردانيد و در معرض لعن و نفرين و عذاب قرار داد.

پس هر كس را در نفس، وسوسه امري رخ نمايد بايد نهايت احتياط مرعي دارد و خطاب به شيطان كه انسان را به بدي فرا مي خواند، بگويد: تو كه با آراستن شهوات در نظر من خود را نيكخواه من مي نمايي چگونه نيكخواه من خواهي بود كه بر خود نتوانستي خير رسانيد پس اگر شيطان با تحريك هوي و هوس، نفس را به ياري بخواند بايد عقل را به خانه انديشه احضار كرد و با لشكر عزم سپاه نفس را منهزم ساخت. از پيغمبر (صلى الله عليه وسلم) روايت است كه فرمود:

«يا أيها الناس! إن الله تعالى أمرني أن أعلمكم ما جهلتم مما علمني في يومي هذا، إن كل مال نحلته عبدي فهو له حلال، وإني خلقت عبادي حنفاء كلهم فأتتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم وأمرتهم أن لا يشركوا بي ما لم أنزل به سلطانًا، وإن الله تعالى نظر إلى أهل الأرض فمقتهم عربهم وعجمهم إلا بقايا من أهل الكتاب» .

(1) - سورة اعراف، آية: 12.

(2) سورة اسراء، آية 62.

(3) - سورة اعراف، آية: 12.