چون اين حكايت آخر شد بايد دانست كه آيات خلافت خلفاء هر چند نوعي از غموض داشته باشند چون فتح عجم و شام به اين طريق كه از زمان حضرت آدم تا اين عصر گاهي نشده بود بظهور انجاميد و تأليف مسلمين و اطمينان قلوب ايشان و تمكين دين بوجهي متحقق شد كه در هيچ ملتي و زماني عُشر عَشير آن بوجود نيامده پس براي مصداق وعدهء استخلاف كدام خلافت بهتر از اين خواهد بود؟!

و همچنين قرائن بسيار مثل اين صورت باين ملحق شد حدس قريب المأخذ بهم رسيد كه اين عزيزان براي مردمان بشارت داده شده اند و مردمان بهمان حدس قريب مأخوذ شدند.

و اين نوع سخن در تفسير آيات براي جمعي است كه تتبّع احاديث نبويه پيش نه گرفته اند وإلا آنحضرت صلي الله وعليه وسلم مبيِّن قرآن عظيم است هر جا اشكالي بهم رسد بحديث آنحضرت رجوع ميبايد كرد.

قال الله تعالي: لتبيّن للناس مانزّل إليهم (1) .

حالًا پرده برگردانيم و سخن را به قانون ديگر سرائيم:

چون اين آيات نازل شد كه در اصل معني خفايي نداشت و در تعيين آن افراد و ترتيب ايشان در خلافت و مدت خلافت ايشان غموضي واقع بود، آنحضرت صلي الله وعليه وسلم منتظر عالَم غيب ماندند كه چه افاضه مي شود خداي تعالي در رؤيا حل معمّا فرمود. بعضي رؤيا خود ديدند و بعض رؤيا اصحاب آنحضرت صلي الله وعليه وسلم ديدند و تعبير آن را آنحضرت صلي الله وعليه وسلم فرمودند كقصهِ رؤيا الأذان (2) ورؤيا ليله القدر (3) .