فصل:

باب إِفْعاال از صحيح أَكْرَمَ يُكْرِمُ إِكْراامًا.

اصل يُكْرِمُ يُأكْرِمُ بود همزه را انداختند زيرا كه در ءُاَكْرِمُ متكلم

وحده دو همزه جمع شده بود يكى را بسبب ثقل انداختند و در باقى

الفاظ نيز انداختند براى طرد باب. امر حاضر اين باب را از اصل

مستقبل گيرند كه آن تُاَكْرِمُ است و گويند اَكْرِمْ اَكْرِماا اَكْرِمُوا تا آخر.

و اين همزه، همزه قطع است چون متصل گردد به ماقبل خود ساقط

نگردد چون فَاَكْرِمْ ثُمَّ أَكْرِمْ. و حكم نون تأكيد ثقيله و خفيفه به طريقى

است كه دانسته شد. اسم فاعل مُكْرِمٌ اسم مفعول مُكْرَمٌ.

و غالب، همزه باب افعال، از براى تعديه ثلاثى مجردِ لازم باشد

چون: أَذْهَبْتُ زَيْدًا فَذَهَبَ وأَجْلَسْتُهُ فَجَلَسَ، و شايد كه به معنى دخول

در وقت باشد چون: أَصْبَحَ زَيْدٌ و أَمْسى زَيْدٌ يعنى داخل شد زيد به

صَبااح ومَسااء. و شايد كه براى رسيدن چيزى باشد بهنگام چون: اَحْصَدَ

الزَّرْعُ و اَصْرَمَ النَّخْلُ يعنى وقت درو كردنِ غلّه و بريدنِ خرما رسيد و

شايد كه به معنى كثرت باشد چون: اَثْمَرَ الرَّجُلُ اَىْ صَارَ كَثيرَ الْجُودِ

وَالْخَيْرِ و شايد كه به معنى يافتن چيزى بر صفتى باشد چون: اَحْمَدْتُ

زَيْدًا اى وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا يعنى او را پسنديده يافتم.

مثال واوى از باب إِفعاال «الأِيعااد: بيم كردن يعنى ترسانيدن» اصلش

إِوْعاادًا بود، واو ساكن را براى كسره ماقبل قلب بياء كردند ايعااد شد.

ماضى معلوم أَوْعَدَ أَوْعَداا أَوْعَدُوا تا آخر، مستقبل يُوعِدُ تا آخر،

ماضى مجهول اُوْعِدَ، مستقبل مجهول يُوْعَدُ، امر حاضر اَوْعِدْ مثل اَكْرِمْ