«هر کس که از ميان شما بميرد، من را فرا خوانيد تا بر او نماز بخوانم، همانا خداوند بوسيله نماز من، بر او برکت و رحمت قرار خواهد داد» .

و باز مي فرمايد: «إنَّ هذه القبور مملوءةٌ على أهلها ظُلمةً وإنّ الله جاعلٌ بصلاتي عليهم نورًا» [1] .

«اين قبرها پر از تاريکي اند براي ساکنين آنها، و خدا بوسيله نماز خواندن من بر آنها، قبرها را روشن و نوراني مي گرداند» .

پس خداوند اسباب و مسببات را خلق کرده و اين را سبب آن قرار داده است و هر گاه کسي بگويد: اگر کاري مقدور باشد، بدون سبب ايجاد مي شود و گرنه هيچ وقت ايجاد نخواهد شد؛ جوابش اين است که هر کاري بوسيله سبب مقدور خواهد بود، و بدون سبب هيچ چيزي بوجود نمي آيد.

و اينکه مي گويند: عادت خدا چنين است که با اين اسباب، مسببات را ايجاد کند و گرنه هيچ تاثيري در ايجاد آن ندارد اگر خدا إذن دهد!

اين گفته آنها براستي از حکمت به دور است، بلکه حکمت را باطل مي گرداند، زيرا اگر اين مسببات بدون سبب امکان ايجاد شدن را داشتند، پس حکمت خدا در ايجاد اين همه اسباب چه بود؟!

13 -نيكى و بدى افعال هم عقلي هستند و هم شرعي.

سلف در اين مساله حد وسط را گرفته اند و آن اين است که افعال در نفس الامر يا خوب اند و يا بد، همانگونه که هم نفع دارند و هم ضرر، در اينجا عقل خوب و بد اشياء را درک مي کند زيرا خداوند فطرت انسان را طوري خلق نموده که راستگويي، عدل، پاکدامني، احسان و سپاسگذاري از کسي که نعمت مي دهد را خوب و بجا مي داند، و بر خلاف اينها را بد و ناشايست مي پندارد، منتها ثواب و عقاب دو امر شرعي هستند و متوقف بر امر و نهي شارع اند و از طريق عقل واجب نمي گردند.

(1) - بخاري همانند اين حديث را در کتاب الجنائز باب الصلاه علي (1337) و مسلم نيز در کتاب الجنائز باب الصلاه علي القبر (956) اين حديث را نقل کرده اند و لفظ از مسلم است.