شيطان پس از ايجاد ترديد در رستاخيز به شرحي كه گذشت شبهة ديگري در اذهان برانگيخت كه به فرض هم زنده شويم عاقبت خوشي خواهيم داشت، چنانكه در قرآن از قول عاص بن وائل آمده است: {لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} [1] . «قطعا به من مال و فرزند داده خواهد شد» . و از آن صريحتر از قول كسي كه در معاد شك دارد آمده است: {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} [2] . يعني: «گمان نمي كنم كه قيامت بر پا شود، و اگر هم نزد پروردگارم بازگردانده شوم حتمًا سرنوشتي بهتر از اين خواهم يافت» . و استدلالشان اين بود كه خدا چون در اين دنيا به ما نعمت داده از آخرت هم محروم مان نخواهد ساخت.

مؤلف گويد: اين تصور غلطي است زيرا چه بسا نعمتهايي كه در اين دنيا داده از باب مهلت دادن و مكر است و دليل حسن نظر خدا با شخص نمي شود و چنانكه آدم فرزند خود را پرهيز مي دهد اما برده اش را در دلخواه وي آزاد بگذارد.

تلبيس ابليس بر تناسخيان

تناسخيان را ابليس بدين شبهه افكنده كه ارواح اهل خير پس از خروج از بدن وارد بدنهاي خوبي مي شود و آرامش و آسايش مي يابد و ارواح اهل شر پس از خروج از بدن وارد بدنهاي بدي مي شود و به زجر و زحمت مي افتد، و اين عقيده در زمان فرعون پديد آمد. ابوالقاسم بلخي گويد: اهل تناسخ وقتي ديدند اطفال و حيوانات دچار درد و رنج مي شود با خود گفتند اين هيچ دليلي نمي تواند داشته باشد جز آنكه اينان در مرحلة قبلي زندگانيشان مرتكب گناهاني شده اند و اكنون مجازات مي شوند. غافل از اينكه ممكن است آن براي آزمايش ديگران باشد و به خود اينان عوض خير در آخرت داده خواهد شد، وانگهي همگي ملك خدايند وهر تصرفي بخواهد مي كند.

(1) سورهء مريم، آيهء 77.

(2) سورهء كهف آيهء 36.