معتزله در نظريه حسن و قبح عقلي، و اينكه عدالت بر مقتضاي عقلي است، و قدريه [1] در عقيده به قدر] در اينجا يعني اختيار [به راه خوارج رفته اند، و نيز مرجئه] به عنوان عكس العمل عليه فکر خوارج [در همان زمان پيدا شدند و گفتند: معصيت مؤمن را زيان نرساند همچنانكه طاعت كافر را سود نرساند. و بعد از آن بود كه سران معتزله (ابوالهذيل علاف و ابراهيم نظام و غير آن دو) كتب فلاسفه را خواندند و چيزهايي از آن برداشته با مصطلحات شرع بياميختند و اول مسألهء كه اظهار كردند قول به خلق قرآن (كلام الله) بود لذا مباحث آنان «علم كلام» ناميده شد. آن گاه ابوالحسن اشعري ظهور كرد كه نخست بر مذهب جبّائي معتزلي بود و نفي صفات از ذات خدا مي كرد سپس از استاد خود جدا شد.

(1) مؤلف، از سران قدريه غيلان دمشقي و جعد بن درهم و معبد جهني را نام برده، و مي افزايد: واصل بن عطا-بنيانگذار معتزله- «بر همان منوالِ معبد جهني بافته است» . م.