بزرگترين راهي كه شيطان از آن بر مردم وارد مي شود جهل است، شيطان بر جاهل با آسودگي خيال داخل مي شود حال آنكه بر عالم به طور دزديده وارد مي شود. ابليس بسياري از عبادت پيشگان را به سبب كمي دانش شان فريفته است زيرا عمومًا مشغول عبادتند و علم را درست نمي آموزند. ربيع بن خيثم در اين مورد گفته است: «فقه بياموز آن گاه عزلت گزين» .

پس نخستين تلبيس ابليس عابدان را ترجيح نهادن عبادت پيشگي است بر علم؛ حال آنكه علم برتر از مستحبات است. شيطان به آنان چنين وانمود كرده كه مقصود از علم عمل است وعمل را منحصر به عمل جوارح شمرده اند و اين ندانسته اند كه عمل در حقيقت عمل قلب است كه برتر است از عمل جوارح و اعضاء.

مطرف بن عبدالله گويد: فضيلت علم برتر از عبادت است، و يوسف بن اسباط گويد: اگر بابي از علم بياموزي بهتر از هفتاد سفر جهاد است، و معافي بن عمران گويد: نوشتن يك حديث را دوست تر دارم از نماز شب وشب زنده داري به نماز.

اكنون به بيان تلبيس شيطان در مورد اقسام عبادات مي پردازيم:

وسواس در طهارت گرفتن

شيطان عابد وسواسي را به دير ماندن در مستراح امر مي كند حال آنكه اين براي كبد مضر است و بايد به اندازه باشد. بعضي از عباد پيشگان براي اطمينان از استبراي بول بلند مي شود و چند قدم را مي رود و تنحنح مي كند و روي اين پا و آن پاي خود تكان مي دهد تا هر چه بول در مجرا باقي مانده فرود بيايد و خارج شود. اما هر چه از اين كارها بكند بول تازه خواهد آمد، و هر گاه آنچه را در ذكر مانده استبرا نمايد كافي است، سپس آب بريزد و تطهير كند. شيطان در نظر بعضي عبادت پيشگان استعمال آب فراوان را نيكو جلوه داده و طبق سخت ترين فتواها كه هفت آب ريختن بعد از ازالة عين نجاست است عمل مي كنند، همچنين است در كاربرد سنگ براي استنجا، كه سه قطعه سنگ كافي است و پاك مي كند و بيش از آن بدعت خواهد بود.

وسواس در وضو گرفتن