دقيقه اولي: خلق اشياء بي واسطه از حضرت حق است جل شأنه به اراده و اختيار نزديك اهل حق پس ايجاب و توليد غلط توقفي كه بعض اشياء را بر بعض ديده مي شود بر سبيل جري عادت است. عادت الله چنين جاري شده كه عقيب وجود بعض اشياء مخلوق كذا و كذا خلق فرمايد.
اينجا قدم قومي لغزيده است در هر استدلالي كه به اسباب بر سبب خاص كنند يا به مسبب بر اسباب خاص اين شبهه بهم رسانند كه افاضه اشياء با ارادهء فاعل مختار است نه بطريق ايجاب و توليد پس استدلال به اسباب خاصه بر مسبب خاص و بالعكس نتوان كرد و اين شبهه سفسطهء صِرفست مصالح دنيا و آخرت همه موقوف بر استدلال است از اسباب بر مسببات و بالعكس تخم در زمين چرا مي ريزند و آن را چرا آب مي دهند و استعمال دوا چرا مي كنند و جهاد با اعداء چرا بعمل مي آرند آن حضرت صلي الله عليه وسلم در حروب و در جميع امور چرا اسباب خاصه را ملاحظه مي فرمودند و پي به مسبب خاص مي بردند و اگر اين استدلال از ميان بر خيزد عقل بيكار افتد و عاقل و سفيه يكسان شوند و تحرّي خلفاء د رامور ملكي و اصابت ايشان در آن باب فضيلتي ندهد و مكلف بآن نشوند سبحانك هذا بهتانٌ عظيمٌ. حق است كه توقف مسببات بر اسباب امر حق است و خلقِ بي واسطه به ارادهء فاعل مختار نيز امر حق هر كه تطبيق در هر دو امر تواند داد و عقل او گنجايش آن كند جائز است او را كه در اين مسئله سخن راند و الا هر دو مسلك را حق داند و از تفصيل باز ماند.