مديدة وحاربهم محاربة شديدة ثمّ انّ اللّه تعالى قدّر له الشّهادة وختم له بالسّعادة

- [بقيه از صفحه قبل]

مينامند بباء موحّده ونون ودال وراء مهملتين بهمان لفظ بندر معروف يعنى شهر واقع بر لب دريا ومحلّ توقّف كشتيها وحمل ونقل بضايع ومسافرين، واين تلفظ امروزى اهالى نزديكترين صور اين كلمه است باملاى اصلى آن يعنى پهندر با پا فارسى كه با يك تدرّج طبيعى منظمى از يكطرف در فارسى پهندر- پندر- بندر شده است، واز طرف ديگر در عربى از پهندر- فهندر وبهندر ومهندر بعمل آمده است،- اين صورت اخير يعنى مهندر با ميم در اوّل املاى كتاب احسن التّقاسيم في معرفة الأقاليم ابو عبد اللّه محمد بن احمد مقدّسى بشارى است از مؤلّفين نيمه دوم قرن چهارم هجرى كه خود نيز بشخصه مدّتى در شيراز بوده است، مؤلّف مزبور در ضمن تعداد هشت دروازه كه شيراز در آن عصر داشته از قبيل دروازه سلم ودروازه اصطخر ودروازه كوار يكى نيز دروازه مهندر را مى شمرد كه لا بد بواسطه محاذات آن دروازه با اين قلعه واقع در شرق شيراز باين اسم معروف شده بوده است، ودخويه مستشرق مشهور هلاندى ناشر كتاب مزبور در حاشيه اين موضع ص 430 گويد: «اين كلمه يعنى مهندر نام همان قلعه ايست كه امروزه فهندر ناميده ميشود و (اوزلى) در سفرنامه خود ج 2 ص 29 ببعد وصف آنرا نموده است» - واين نكته را نيز ناگفته نگذريم كه بواسطه تشابه خطّى عجيبى كه ما بين فهندر ما نحن فيه وقهندز با قاف وزاء معجمه (معرّب «كهن دز» كه در قرون وسطى بر مطلق هر قلعه مستحكمى كه در وسط بعضى شهرهاى بزرگ ايران واقع بوده اطلاق ميشده مانند قهندز مرو وقهندز نيشابور وقهندزهاى بلخ وبخارا وسمرقند وغيره) موجود است در بعضى از نسخ كلمه اوّل بكلمه ثانى تصحيف شده از جمله در شيرازنامه مطّردا در صفحات 26 - 28، پس بايد جدّا ملتفت اين نكته بود واين اشتباه را تكرار نكرد،- مؤلّف فارسنامه ناصرى نام اين قلعه را غالبا در كتاب خود از جمله در ج 2 ص 333 پهن دز بپاء فارسى وزاء معجمه در آخر وتجزيه آن در كتابت بدو كلمه نگاشته است، وبدون شك چون در ذهن او رسوخ كرده بوده كه جزء اخير اين كلمه (دز) است بمعنى قلعه لهذا ابتناء بر اين عقيده خيالى برخلاف املاى عموم مآخذ معتبره ديگر وبرخلاف تلفظ خود اهالى محل كه همه اين كلمه را چنانكه گفتيم بندر براء مهمله بلفظ بندر بمعنى شهر ساحلى تلفظ ميكنند او آنرا با زاء معجمه وانفصال در كتابت نگاشته واين املاى ساختگى را باين كلمه داده است،- در فارسنامه ابن البلخى نيز چون يكى از مآخذ عمده دو ناشر آن كتاب مرحومين لسترنج ونيكولسن در تصحيح متن آن بتصريح خودشان همين فارسنامه ناصرى بوده است لهذا آنها نيز كلمه پهندر را در نام اين قلعه كه دو مرتبه در آن كتاب ذكر آن آمده (ص 133 و166) بدون شك استنادا بفارسنامه ناصرى آنرا به پهندز با زاء معجمه تصحيح كرده اند با وجود اينكه در نسخه موزه بريطانيّه كه اقدم نسختين اساس طبع ابن البلخى است ونسخه ديگر يعنى نسخه پاريس فقط سوادى از آنست اين كلمه صريحا بهندر با راء مهمله مكتوب است (رجوع شود بص 166 حاشيه 3 از ابن البلخى) .

بقيه در صفحه بعد